Biz insanlar, uzun uzun düşünebilme yeteneğimiz sayesinde kendimizi evrim piramidinin tepesinde görmeye eğilimliyiz. Ancak bütün bu değerlendirme süreci bazen bizi pek de ileriye götürmüyor. Kusursuz değiliz ve sık sık yanlış kararlar veriyoruz.

Öte yandan böcekler, haşhaş tohumu büyüklüğündeki küçücük beyinlerine rağmen karar verme konusunda şaşırtıcı ölçüde bilgece davranabiliyor. Hatta böceklerin problem çözme becerilerinin birçoğu, insanların faaliyet gösterdiği sektörlerde daha verimli kararlar alınmasını sağlayan algoritmalara ilham verdi.

Bir işi yapmanın en iyi yoluna karar vermek hiç de kolay değil; özellikle de bu kadar fazla uyarana maruz kaldığımız bir dünyada. Buna seçenek fazlalığı deniyor. Karıncalar da bir sonraki yiyecek arama noktaları hakkında grup halinde karar verirken benzer bir ikilemle karşılaşıyor. Ancak birçok farklı karınca türü oldukça etkili bir yöntem geliştirmiş durumda.

İlk olarak birkaç karınca, bol miktarda yiyecek bulabilecekleri en yakın ve en iyi yeri aramak üzere yuvalarının konforundan ayrılıyor. Bu maceracı karıncalar, bütün seçenekleri açık tutarak ve farklı yolları keşfederek doğaya rastgele dağılıyor. Gidiş ve dönüş yolunda, diğer karıncaların daha sonra takip edebilmesi için zeminde hafif bir feromon izi bırakıyorlar.

Bu feromonlar zamanla buharlaşıyor ve karıncalar genellikle en güçlü izi takip etmeyi tercih ediyor. En verimli yiyecek arama noktasını bulan karıncalar, yiyecekle birlikte yuvaya daha hızlı dönüyor ve bıraktıkları feromon izi tamamen buharlaşmadan önce aynı yolun üzerinden yeniden geçiyor. Ayrıca dışarı çıkıp yiyecek arayacak diğer karıncaları da daha hızlı harekete geçiriyorlar.

Bunun sonucunda zamanla daha fazla karınca aynı güzergâh üzerinde gidip geliyor ve daha fazla feromon bırakıyor. Böylece yolun kokusu giderek güçleniyor. Bu nedenle nesnel olarak daha kısa olan yollar zamanla güçlenirken diğer yolların izleri kayboluyor. Sonunda koloni, herhangi bir karınca bulduğu yolun en kısa yol olduğunu bilmese bile, topluca en kısa ve en verimli güzergahı buluyor.

Belçika'daki Brüksel Özgür Üniversitesi Yapay Zeka Laboratuvarı Eş Direktörü Marco Dorigo, buradan çıkarılacak temel dersin verimli kolektif karar alma süreçlerinin merkezi bir kontrol olmadan da ortaya çıkabileceği olduğunu belirtiyor. Karıncaların, sınırlı yeteneklere sahip ve yalnızca yakın çevrelerinden bilgi edinebilen basit canlılar olduğunu vurgulayan uzmanlar, buna rağmen karmaşık koordinasyon sorunlarını topluca çözebildiklerini ifade ediyor.

Karınca kolonisi optimizasyonu adı verilen bu sistem, insanların dünya genelinde planlama, telekomünikasyon, ulaşım ve lojistik faaliyetlerini iyileştirmek için kullandığı bir algoritmaya dönüştürüldü. Uzmanlar, örneğin demiryolu planlamasında karınca optimizasyonu algoritmalarından yararlandı. Dorigo da iletişim ağlarında bilginin verimli biçimde taşınmasını sağlayan AntNET adlı sistemi geliştirdi.

Bal arıları, yeni yuvalarının yerini belirlerken karıncaların yiyecek arama yöntemine çok benzeyen bir sistem kullanıyor. Karıncalar gibi birkaç keşifçi arı da rastgele yönlere uçarak seçenekleri araştırıyor. Ancak feromon izleri bırakmak yerine yuvaya dönerek tercihlerini doğrudan diğer arılara aktarıyorlar.

Yuvaya dönen arılar, buldukları yeni yerin uygun olup olmadığına dair değerlendirmelerini arkadaşlarına anlatmak için sallanma dansı yapıyor. Güvenli olup olmadığı, ne kadar yakında bulunduğu, ne kadar büyük ve iyi konumlandığı gibi bilgileri aktarmak için vücutlarını ritmik biçimde sallıyorlar. Yuva için buldukları yer ne kadar iyiyse dansları da o kadar uzun ve coşkulu oluyor.

Sallanma dansı aynı zamanda yerin tam konumunu da tarif ediyor; diğer arıların ne kadar uzağa ve hangi yönde uçması gerektiğini gösteriyor. Ardından bir başka arı grubu, bu bilgileri doğrulamak üzere bölgeye gönderiliyor. Onlar da geri döndüklerinde bulgularını dans ederek açıklıyor ve kendilerinden önce giden arıların değerlendirmelerini destekliyor ya da yeni seçenekler sunuyorlar.

Zamanla tercih edilen bir yer kendiliğinden öne çıkıyor. Birkaç düzine arı, keşif gezisinden aynı yer hakkında olumlu danslar yaparak dönüyor.