Belize'deki antik Maya kenti Caracol'da çalışan arkeologlar medeniyete dair yanlış inanışları yıkıyor

Belize'deki ormanlık alanda yer alan antik Maya kenti Caracol'da araştırmalar yapan arkeologlar, Mezoamerika uygarlığı hakkında uzun süredir kabul edilen mitleri çürütüyor.

Belize'deki Maya kalıntılarına yaptığım ilk ziyaret, çukurlarla dolu toprak yollardan oluşan bir labirentte, çelik sinirli bir sürücünün kullandığı araçla yapılan üç saatlik bir yolculuğu içeriyordu. Yolculuk boyunca lastikleri patlatabilecek sarsıntıları görmezden gelmeye çalışarak arkada çömelmiş vaziyette seyahat etmiştim.

Bu nedenle, sadece bir yıl sonra, 2026 yılının ilkbaharında geri döndüğümde; mis kokulu Mountain Pine Ridge Orman Koruma Alanı'ndan, birkaç kereste kasabasının kenarından geçerek kelebekler ve ötücü kuşlarla dolu gür bir orman manzarasına sahip Chiquibul yağmur ormanına kadar uzanan, yeni tamamlanmış pürüzsüz bir otoyolla karşılaşmak benim için adeta bir mucize gibiydi.

Caracol saha kampına vardığımda beni, her ikisi de Houston Üniversitesinde arkeolog olan Arlen ve Diane Chase karşıladı. Diane ayrıca aynı üniversitede rektör yardımcısı olarak görev yapıyor. Onlara, Tulane Üniversitesi Orta Amerika Araştırma Enstitüsünde doktora sonrası araştırmacı olarak çalışan ve kendisi de arkeolog olan 35 yaşındaki oğulları Adrian Chase eşlik etti. Kampı; akar suyu, cep telefonu çekimi ve istikrarlı bir elektrik hizmeti olmayan, çinko çatıları ve saman kaplı duvarları olan yarım daire şeklindeki kulübelerden oluşuyor. Burada yemek yiyen, uyuyan, çalışan ve ara sıra vakit geçiren öğrencilere, gönüllülere ve personele bir su bidonu, bir hamak ve bir pala veriliyor. Palayı sorduğumda Adrian, neşeyle o sabah bir fer-de-lance çukur engengereğinin kafasını kesmek için bunu kullandığını açıkladı. Gülümseyerek, antivenomumuz yok ve bir kliniğe milerce uzaktayız, dolayısıyla o yılanın sokması neredeyse ölüm fermanı demektir dedi.

Arkeologlar bir zamanlar Caracol'u neredeyse hiç zaman ayırmaya değmeyen önemsiz bir sit alanı olarak görüyorlardı ancak kentin sakin ve uzak konumu bir avantaj haline geldi. Guatemala'daki Tikal ve Meksika'daki Chichén Itzá gibi diğer Maya kalıntıları Avrupalı sömürgeciler tarafından 19. yüzyılda keşfedilmişti. Yoğun tropikal ormanların içinde gizlenen Caracol ise Chase ailesi 1980'lerde bölgeye geldiğinde neredeyse hiç kazılmamıştı. Onların sonraki onlarca yıl süren titiz çalışmaları, Mayalar hakkındaki bir dizi yanıltıcı miti yerle bir etti.

Yüzyıllar boyunca bu antik uygarlık hakkında yapılan akademik varsayımların çoğu, Yucatán'daki Maya toplulukları arasında misyoner olarak yaşamış 16. yüzyıl İspanyol rahibi Friar Diego de Landa'nın yazılarından kaynaklanıyordu. De Landa kendi ifadesiyle Mayaların hiyeroglif kodekslerinin çoğunu yakmıştı. Yucatán'ın Fethi Öncesi ve Sonrası adlı eserinde de Landa, Bu insanlar antik dönemleri ve bilimleri hakkında kitaplarında yazdıkları belirli karakterleri veya harfleri de kullandılar. Bu harflerle yazılmış çok sayıda kitap bulduk ve bunların batıl inançlardan ve şeytanın yalanlarından başka bir şey içermemesi nedeniyle hepsini yaktık, bu durum onları derinden yaraladı ve onlara büyük bir acı verdi diye yazmıştı. Amerikalı akademisyen William Gates'in de Landa'nın yazılarının İngilizce çevirisine yazdığı önsözde belirttiği gibi piskopos, Mayaların tarihi ve bilimleri hakkındaki bilginin bize bıraktığının 99 katını yakmıştı.

De Landa, Mayaları büyük ölçüde anıtsal şehirlerde yaşayan acımasız bir aristokrasinin boyunduruğu altında yaşayan yoksul bir kırsal köylülük olarak yanlış bir şekilde tasvir etmişti. Arlen, İspanyollar kendi dünya görüşlerini buradaki her şeye dayattılar. 1500'lü yıllardaki İspanya'ya dönüp bakarsanız neyle karşılaşırsınız? Kalelerde şövalyeler ve soylular vardı, geri kalan herkes ise kırsal alana dağılmıştı. İspanyollar bu iki sınıflı modeli Mayaların üzerine yapıştırdılar dedi.

Arlen ve Diane 1970'lerde Pennsylvania Üniversitesinde yüksek lisans yaparken antik kültür hakkında daha fazla şey biliniyordu; örneğin Mayaların dünyanın en gelişmiş takvimlerinden birini tasarladığı ve astronomi, matematik ile mimarlık konusunda derin bir anlayışa sahip olduğu biliniyordu. Ancak çoğu akademisyen Mayaları, pratik bazı kaygıları ihmal edecek kadar soyut törensel uğraşlara kapılmış barışçıl gökbilimciler olarak görüyordu. İngiliz arkeolog J. Eric S. Thompson, 1954 yılında yayımlanan etkileyici kitabı Maya Uygarlığının Yükselişi ve Düşüşü'nde Mayaların gökkubbeyi nasıl haritalandırabildiklerini ancak tekerlek prensibini kavramakta nasıl başarısız olduklarını, sonsuzluğu başka hiçbir yarı medeni halkın hayal edemeyeceği şekilde gözlerinin önüne getirebildiklerini ancak konsol kemerden gerçek kemere geçişteki kısa adımı nasıl göz ardı ettiklerini, milyonlara kadar sayabildiklerini ancak bir çuval mısırı tartmayı asla öğrenemediklerini sorguluyordu. Antropologlar, Maya şehirlerinin, kasabaya yalnızca ara sıra düzenlenen törenler için gelen veya soylulara hizmet eden dağınık ve kırsal bir nüfusa sahip, neredeyse boş kabuklar olduğuna inanıyorlardı.

Arlen ve Diane bu yaygın kanıya meydan okudular. Evlendikten dört yıl sonra, 1979'da Meksika sınırının hemen güneyinde, Belize'deki bir Maya sit alanı olan Santa Rita Corozal'da altı yıllık bir görev için yola çıktılar. Yerleşim alanlarında kazı yaptıklarında, birçok halktan insanın yalnızca uzak volkanik bölgelerde bulunan koyu renkli, camsı bir taş olan obsidyenden yapılmış aletlere sahip olduğunu keşfettiler.