Çocukluk çağında en sık karşılaşılan kanser türlerinden biri olan lösemi, ateş, halsizlik, solukluk, morarma, kanama ve kol‑bacak ağrısı gibi pek çok farklı belirtiyle ortaya çıkabiliyor. Ancak bu belirtilerin çocuklarda sık görülen başka sağlık sorunlarıyla karışması, hastalığın fark edilmesini güçleştiriyor.
Çocuk Hematolojisi ve Çocuk Onkolojisi Uzmanı Prof. Dr. Cengiz Canpolat, löseminin gözden kaçabilen belirtilerini anlattı ve ebeveynlere önemli uyarılarda bulundu.
Halk arasında “kan kanseri” olarak bilinen lösemi, çoğunlukla kan hücrelerinin üretildiği kemik iliğinde ortaya çıkıyor. Kemik iliğinde bulunan lenfoid veya miyeloid öncül hücrelerin kontrolsüz şekilde çoğalarak vücuda yayılmasıyla hastalığın belirtileri görülmeye başlıyor.
Lösemi bazı durumlarda lenf bezleri veya merkezi sinir sistemi gibi farklı bölgelerde başlayarak kemik iliğine de ulaşabiliyor. Çocukluk çağı kanserlerinin yaklaşık yüzde 25‑30'unu lösemiler oluşturuyor. Yenidoğan döneminden ergenliğe kadar her yaşta ortaya çıkabilen hastalık, en sık 2‑5 yaş arasındaki çocuklarda görülüyor.
Çocukluk çağı lösemileri, hastalığın oluşumunda etkili olan unsurlar bakımından erişkinlerde görülen lösemilerden ayrılıyor. Erişkinlerde çevresel etkenler daha fazla öne çıkarken, çocuklarda genetik faktörler ağırlık kazanıyor.
Hücrelerde kanser gelişimini engelleyen veya kansere zemin hazırlayan genler arasındaki dengenin “mutasyon” adı verilen değişikliklerle bozulması, löseminin gelişmesine yol açabiliyor.
Bazı virüsler de belirli lösemi türleriyle ilişkili oluyor. Halk arasında “Öpücük Hastalığı” olarak bilinen enfeksiyona neden olan Epstein‑Barr virüsü, olgun B hücreli lösemi ve lenfoma gelişiminde etkili olabiliyor. Nükleer radyasyon ile petrokimya endüstrisinde kullanılan benzen gibi bazı kimyasal maddeler de lösemiyle ilişkilendirilen etkenler arasında yer alıyor. Aile bireylerinde kanser geçmişinin olması da çocuklarda lösemi faktörleri arasında gösteriliyor.
Löseminin erken fark edilmesindeki en önemli güçlük, belirtilerinin birçok çocukluk çağı hastalığıyla karışabilmesi. Nedeni belirlenemeyen ve uzun süren ateş, hastalığın araştırılmasını gerektiren bulgulardan biri. Böyle bir durumda gerekli testlerin yapılması ve çocuğun yakından izlenmesi önem taşıyor.
Karaciğer, dalak veya lenf bezlerindeki büyüme de lösemi belirtileri arasında yer alabiliyor. Burun ve diş eti kanamaları, vücutta uzun süre geçmeyen küçük noktasal kanamalar ile idrar ya da dışkıda kan görülmesi de dikkate alınması gereken bulgular arasında yer alıyor.
Lösemili çocukların yaklaşık yüzde 25'inde kol ve bacak ağrıları ortaya çıkabiliyor. Özellikle uzun süren ve ağrı kesicilere yanıt vermeyen kol‑bacak ağrılarının “büyüme ağrısı” denilerek geçiştirilmemesi gerekiyor.
Löseminin belirtilerinden biri de, yumuşak dokularda ortaya çıkan morluklar. Morluk herhangi bir darbe olmadan gelişmişse, sayısı giderek artıyorsa, çok büyük ve koyu renkliyse veya uzun süre kaybolmuyorsa bir hekime başvurulması önem taşıyor.
Ailelerin morlukları değerlendirirken şu dört soruya yanıt aramaları öneriliyor:
- Morluklar dizin üstündeki yumuşak bölgelerde mi bulunuyor?
- Bir çarpma olmadan kendiliğinden mi ortaya çıkıyor?
- Beklenenden büyük, koyu renkli ve geç iyileşen bir yapıda mı?
Bu sorulardan birine veya birkaçına “evet” yanıtı verilmesi durumunda çocuğun bir uzman tarafından değerlendirilmesi gerekiyor.
Şüpheli belirtilerle sağlık kuruluşuna başvurulduğunda ilk aşamada kan sayımı gibi ön tetkikler yapılıyor, lösemi şüphesi oluşması halinde çocuğun pediatrik hematoloji‑onkoloji bölümünün bulunduğu bir merkezde değerlendirilmesi gerekiyor.
Lösemide kesin tanı, kemik iliğinden alınan örneğin laboratuvarda incelenmesiyle konuluyor. Tanının kısa sürede kesinleştirilmesi ve uygun tedaviye mümkün olduğunca erken başlanması büyük önem taşıyor. Hastalığın türü ve risk grubu belirlendikten sonra tedavi planı çocuğa özgü olarak hazırlanıyor. Genetik ve moleküler incelemeler de risk sınıflamasının daha doğru yapılmasına ve tedavinin buna göre yönlendirilmesine yardımcı oluyor.
Çocukluk çağı lösemilerinin tedavisindeki başarı son 20 yılda önemli ölçüde arttı. Çok merkezli ve birden fazla ilacın birlikte kullanıldığı kemoterapi protokolleri, akıllı ilaçlar ve hücresel tedavi yöntemleriyle tedavi başarısı yüzde 95'e çıkabiliyor.
