Temizlik ihtiyacı, yeme ve içme gibi en temel insani gereksinimler arasında yer alır. Tarihin ilk dönemlerinde insanlar arınmak için su kenarlarını tercih etmişlerdir. Ancak iklim koşulları, mahremiyet arayışı ve yerleşik yaşamın gelişmesi, akarsu ve nehirlerin yerini alacak kapalı mekânların doğmasına öncülük etmiştir. Arapça kökenli "hamam" kelimesi ısı ve ısıtmayla ilgili anlamlar taşırken, Türkçede tarih boyunca munça, çimek, yumak, yıkak ve yunluk gibi farklı isimlerle karşılanmıştır. Kimi yörelerde ise bu mekânlar kısaca sıcak olarak anılmaktadır.
Bilinen ilk hamam kalıntısı İndus Vadisi Uygarlığı'na ait Mohenco-daro'da, daha büyük bir yapının içerisinde halkın banyo yapması amacıyla bulunmuştur. Antik Yunanistan'da ise ilk arkeolojik kalıntılar Atina'daki Dipylon Hamamları'nda ortaya çıkmıştır. M.Ö. 5. yüzyılın ilk yarısına tarihlenen bu yapılar başlangıçta soğuk suya hızlıca dalmaktan ibaretti. Sparta bölgesindeki Lakonya halkının sıcak hava banyosu fikrini bulmasıyla birlikte hamam kültürü değişti. Ancak Yunan toplumunda halk hamamları, erkeklerin beklenen disiplin ve maskülen erdemleriyle çelişen bir rahatlık sunduğu için hemen kabul görmedi. Zamanla bireysel refahın önem kazanmasıyla hamamlar yaygınlaşmıştır.
Roma Termalarından Doğu Roma'ya
Antik Yunan hamamlarına dayanan Roma hamamı yani Thermae, Romalılar tarafından genişletilip geliştirilmiştir. M.Ö. 1. yüzyılda Sergius Orata tarafından icat edilen hipokaust adı verilen merkezi ısıtma sistemi, bu yapıların mimarisini kökten değiştirdi. Vezüv yanardağının patlamasından sonra kül altında kalan Pompeii kazılarında ortaya çıkan Roma hamamları, yalnızca temizlik için değil, zevk, eğlence ve spor için de kullanıldıklarını göstermiştir. Alttan ısıtmalı, devasa boyutlu ve süslemeli bu mekânlar, sosyal buluşma merkezleri haline gelmişti. Romalılar arasında sınıf farkı bulunduğundan, hamamlarda kölelerle asillerin giriş kapıları ve yıkandıkları yerler birbirinden ayrılmıştı.
Doğu Roma'nın hamam kültürü, kendisinden sonra gelecek İslam hamamlarının öncülü olmuştur. En önemli Müslüman hamamları 8. yüzyılda Emeviler döneminde inşa edilmiştir. Bunlar arasında I. Velid tarafından 715 yılında yaptırılan Kusayru Amra gibi küçük saray hamamları, ısıtma ve servis bölümleriyle Roma geleneğini devam ettirmiştir. İslam dünyasındaki hamam kültürü, büyük ölçüde Roma hamamından miras alınmıştır.
Türk Hamamının Doğuşu ve Mimarisi
Türk hamamı, Selçuklu Türklerinin 12. yüzyılda Anadolu'yu fethinden sonra Orta Asya'dan getirdikleri gelenekleri yerel kültürlerle kaynaştırması sonucu ortaya çıkmıştır. Osmanlı döneminde Mimar Sinan'ın İstanbul'da inşa ettiği 45 civarındaki hamam, mimarinin gelişimine ve şehir hayatındaki rollerinin artmasına büyük katkı sağlamıştır. Roma hamamlarında görülen birlikte yıkanma alışkanlığının aksine, Osmanlı'da kadınlar ve erkekler hamamlara ayrı ayrı girmişlerdir. Erkekler bazen hamamda içki âlemleri düzenlerken, kadınlar için bu mekânlar vazgeçilmez birer sosyalleşme alanıydı.
Klasik Türk hamamları başlıca üç kısımdan oluşur: Soyunma yerleri, yıkanma yerleri ve ısıtma yeri olan külhan. Soyunma yerlerinde geniş bir sofa ve çevresinde bölmeli sekiler bulunur. Yıkanma yerleri ise soğukluktan geçilerek girilen, kurna başı, halvet hücreleri ve göbek taşını barındıran kısımdır. Hamamın zemininden daha yüksekte yer alan göbek taşı, altındaki cehennem adı verilen külhan kanalından gelen alev ve dumanla iyice ısınır. Külhanda yanan odunların dumanı mermer zeminin altındaki yollardan geçerek bacadan çıkar. Çarşı hamamları haftanın belli günlerinde kadınlara veya erkeklere hizmet verirken, çifte hamamlar birbirine bitişik iki yapısıyla kadın ve erkekleri aynı anda ağırlayabilirdi. Kadın hamamlarında natır, erkek hamamlarında ise tellak adı verilen görevliler müşterileri yıkar ve keselerdi.
Osmanlı hamam kültürü zengin geleneklerle doluydu. Yeni doğum yapan anne ve bebek için kırkıncı günde lohusa hamamı yapılır ve kırmızı şeker şerbeti ikram edilirdi. Evlenecek kızlar için gelin hamamı, bazı şehirlerde sünnet olacak çocuklar için sünnet hamamı ve damatlar için güvey hamamı düzenlenirdi.
Farklı Bir Gelenek: Fin Hamamı
Türk hamamından oldukça farklı bir geleneğe sahip olan sauna veya Fin hamamı, M.S. 5. ila 8. yüzyıllar arasında ortaya çıkmıştır. İlk saunalar bir tepenin veya höyüğün içine kazılırken, ilerleyen süreçte ahşap binalar kullanılmaya başlandı. Odadaki şöminede taş parçaları odun ateşinde ısıtılır; sıcaklık 80 °C ile 110 °C arasına ulaştığında duman temizlenir ve yıkanmak isteyenler içeri girerdi. Geleneksel saunalarda çıplaklık tabu değildir ve aileler bu mekânlara birlikte giderlerdi. Fin halkı için sauna kiliseden sonra en kutsal kabul edilen yerdir ve 20. yüzyılın başlarına kadar pek çok kadın çocuklarını burada dünyaya getirmiştir. Katılımcılar huş ağacı dallarından bağlanan vihtalar ile ciltlerine hafifçe vurarak kan dolaşımını hızlandırırlardı.
Antik İndus'tan Roma termalarına, Emevi saraylarından Osmanlı'nın kubbeli yapılarına kadar uzanan bu köklü gelenek, arınmanın ve toplumsal paylaşımın zamansız mekânları olarak varlığını bugün de sürdürmektedir.
Bu yazı, Vikipedi'deki Hamam maddesinden yararlanılarak derlenmiştir (CC BY-SA 4.0).
