Bugün sabah sersemliğini atmak ya da dostlarla koyu bir sohbete dalmak için fincanımıza doldurduğumuz kahvenin kökeni, kökboyasıgiller familyasındaki Coffea cinsine dayanan mütevazı bir ağaca uzanır. Ana vatanının Afrika'nın yüksek yaylaları olduğu düşünülen bu bitkinin taneleri, yerli halk tarafından geçmişte un hâline getirilerek ekmek yapımında kullanılmış ve "sihirli meyve" olarak adlandırılmıştır. Meyveleri kaynatılarak suyunun içilmesiyle tıbbi amaçlı da değerlendirilen kahve, ününü kısa sürede Arap Yarımadası'na taşımıştır. Günümüzde ise 2024 yılındaki günlük tüketimi iki milyar fincan olarak tahmin edilen bu küresel içecek, tropikal iklimlerde yetişen çekirdeklerin ustalıkla demlenmesiyle bardaklarımıza gelmektedir.
Kahvenin insanlık tarafından nasıl keşfedildiği üzerine pek çok rivayet anlatılır. Bunlar arasında en meşhuru, miladi 800 yılına uzanan Etiyopyalı keçi çobanı Kaldi yahut Halid hakkındaki efsanedir. Rivayete göre Kaldi, meçhul bir bitkinin meyvelerini yiyen keçilerinin son derece enerjik ve uyarıcı tesirler altında kaldığını fark etmiştir. Kendisi de bu meyveleri denediğinde aynı canlılığı yaşamış, durumu bölgedeki bir din adamına bildirmesiyle bugünkü kahve keşfedilmiştir. Benzer şekilde, 14. yüzyıl sonlarında yaşayan Sufi Şeyhi Şeyh Şazili'nin gece ibadetlerinde dinç kalabilmek için kahve içtiği rivayet edilir. 16. yüzyıl yazarı Ceziri'ye göre ise Yemenli Cemalleddin Ebu Abdullah Muhammed İbn Said, Etiyopya'da tanıdığı bu içecekle hastalığından kurtulmuş ve kahvenin yorgunluk giderici özelliklerini dünyaya tanıtmıştır. Bazı efsaneler ise ilk kahve tüketimini Hz. Süleyman'ın Cebrail'in yönlendirmesiyle Yemen'den gelen çekirdekleri kavurmasına bağlar.
Saray Mutfağından Yasaklı Sokaklara Osmanlı'da Kahve
15. yüzyılda uzun süre yalnızca Araplar tarafından bilinen kahve, bir yüzyıl içinde Suriye, Mısır, İran ve Hindistan'a yayılmıştır. Osmanlı coğrafyasındaki serüveni ise Kanuni Sultan Süleyman döneminde Yemen Valisi Özdemir Paşa'nın çok sevdiği bu içeceği İstanbul'a getirmesiyle başlar. Kısa zamanda saray mutfağında itibarlı bir yer edinen kahve için görevler arasına "kahvecibaşı" rütbesi eklenmiştir. Padişahın ya da devlet büyüğünün kahvesini pişiren bu kişiler sadık ve sır tutanlar arasından seçilmiş, hatta tarihte bu görevden sadrazamlığa yükselenler bile görülmüştür. Saraydan konaklara ve halkın evlerine yayılan kahve; çiğ çekirdeklerin tavalarda kavrulup dibeklerde dövülmesi ve cezvelerde demlenmesiyle gelenekselleşmiştir.
1554 yılında İstanbul Tahtakale'de iki Suriyeli Arap tarafından ilk kahvehanenin açılması, toplumsal hayatta yepyeni bir devir başlatmıştır. Sanatçıların, öğrencilerin ve halkın buluşma noktası olan bu mekânlar, zamanla devlet yöneticilerini endişelendiren tartışma ve dedikodu ortamlarına dönüştüğü gerekçesiyle hedef alınmıştır. Osmanlı tarihinde kahve dört kez yasaklanmıştır. Kanuni Sultan Süleyman ve III. Murad dönemlerindeki yasaklar, kahvehanelerin kapanmasına yol açsa da kaçak kahvehanelerin açılmasını engelleyememiştir. I. Ahmed döneminde keyif verici maddeler arasında sayılan kahve, en katı ve caydırıcı yasaklardan birini IV. Murad döneminde yaşamıştır. Kahvehanelerin büyük yangınlara sebep olduğu gerekçesiyle kapatıldığı ve kurallara uymayanların idam edildiği bu karanlık dönem, IV. Mehmed zamanında din âlimlerinin "kömürleşmemiş oranda kahve haram değildir" fetvasıyla hafiflemiştir. Yeniçeri Ocaklarının kapatıldığı 1826'da kahvehaneler yeniden kapatılsa da içilmeye devam edilen kahve, 1830 yılında çıkarılan yasa ile tamamen özgürlüğüne kavuşmuştur.
Avrupa'ya Yolculuk ve Küresel Bir Kültür
İstanbul'a gelen Venedikli tacirlerin 1615 yılında Venedik'e taşıdığı kahve, kısa sürede Avrupalıların vazgeçilmezi hâline gelmiştir. Limonata satıcılarının sokaklarda sattığı bu içecek, 1645'te İtalya'nın ilk kahvehanesinde yerini almış; ardından 1643'te Paris'e, 1651'de ise Londra'ya ulaşmıştır. Sömürgecilik faaliyetleriyle Amerika, Asya ve Afrika'da kurulan plantasyonlar sayesinde kahve tarımı küresel bir boyut kazanmıştır. Günümüzde Brezilya, Vietnam ve Kolombiya başta olmak üzere tropikal iklimlerde yetiştirilen kahve ağacı; bol yağış alan, don olayının görülmediği bölgelerde yaşar ve 30-40 yıl boyunca aralıksız meyve verir.
"Kahve kirazı" adı verilen kırmızı meyvenin içindeki iki çekirdeğin kavrulup öğütülmesiyle hazırlanan bu özel içecek, içerdiği kafein sayesinde dikkat artırıcı ve uyanık tutucu bir nitelik taşır. Espresso ve türevleri gibi pek çok çeşidi bulunan kahve; filtresinden öğütme boyutuna kadar değişen demleme yöntemleriyle zenginleşmiştir. Etiyopya yaylalarındaki yabani bir bitkiden doğarak sarayları, yasakları ve kahvehaneleri geride bırakan kahve, bugün de milyonları aynı fincan etrafında buluşturmaya devam etmektedir.
Bu yazı, Vikipedi'deki Kahve maddesinden yararlanılarak derlenmiştir (CC BY-SA 4.0).
