On yedinci yüzyılın en önemli Osmanlı seyyahı ve nesir yazarı olan Derviş Mehmed Zıllî, dünyada bilinen adıyla Evliya Çelebi, imparatorluğun kültürel zirvesinde olduğu bir dönemde tarih sahnesine çıktı. Aslen Kütahyalı olan Çelebi ailesi, İstanbul'un fethinden sonra şehre yerleşmişti. Dedesi Yavuz Özbek, Fatih Sultan Mehmed'in akıncıları arasındaydı ve fetih ganimetiyle Unkapanı'nda bir cami, evler ve dükkânlar yaptırmıştı. Babası Derviş Mehmed Zıllî ise I. Süleyman'dan I. Ahmed'e kadar pek çok padişahın kuyumcubaşılığını üstlenmiş, sayısız sefere katılmış ve yaşlılığında vefat etmişti. Annesi Abaza kökenli olan Evliya Çelebi, akrabası Melek Ahmed Paşa'nın himayesinde büyüdü ve saray çevresiyle yakın ilişkiler kurdu.

Eğitim Yılları ve Saray Hayatı

İstanbul'da 25 Mart 1611 tarihinde dünyaya gelen Evliya Çelebi, dönemine göre oldukça kapsamlı ve nitelikli bir eğitim aldı. Mahalle mektebinin ardından Şeyhülislam Hamit Efendi Medresesi'nde yedi yıl okudu; sonrasında saray okulu olan Enderûn'a devam etti. Burada dil bilgisi, gramer, güzel yazı ve musiki gibi alanlarda kendini geliştirdi. Kur'an'ı ezberleyerek hafız olan Çelebi, özel hocalardan Arapça, beden eğitimi ve yabancı diller öğrendi.

Yirmi beş yaşına geldiğinde Ayasofya Camii'nde mukabele okurken padişah IV. Murad'ın dikkatini çekti ve saraya alınıp musahipler arasına katıldı. Zekâsı ve güzel konuşma becerisiyle padişahın büyük teveccühünü kazanan Çelebi, sarayda önemli görevlere aday gösteriliyordu. Ancak onun içindeki dünya tutkusu, saray duvarlarının çok ötesindeydi.

Hayatını Değiştiren Rüya ve Seyahat Aşkı

Küçük yaşlardan itibaren yeni yerler görmek ve farklı insanlarla tanışmak isteyen Evliya Çelebi'nin hayatı, gördüğü meşhur bir rüya ile tamamen değişti. Rivayete göre 19 Ağustos 1630 gecesi rüyasında Ahi Çelebi Camii'ndeydi. Cemaatin önünde İslam peygamberi Muhammed'i ve dört halifeyi gördü. Hz. Muhammed'in yanına giderek şefaat dilemek isterken heyecanla "Şefaat ya Resulullah" yerine yanlışlıkla "Seyahat ya Resulullah" dedi. Bu dil sürçmesi, yetmiş yaşına kadar sürecek ve hayatı boyunca vazgeçmeyeceği elli yılı aşkın bir seyahat serüvenini başlattı.

İlk gezilerini İstanbul ve çevresinde gerçekleştiren Çelebi, 1640'ın başlarında babasından habersiz Bursa'ya gitti. Otuz beş gün süren bu seyahatin ardından oğlunun tutkusunu fark eden babası ona izin verdi ve dönemin tanınmış şeyhlerine götürerek hayır dualarını almasını sağladı. Temmuz 1640'ta İzmit'e yaptığı ikinci seyahatle birlikte Osmanlı topraklarındaki devasa yolculuk zinciri resmen kurulmuş oldu.

Yol Arkadaşlıkları ve Mizaçgırcı Kişilik

Evliya Çelebi, seyahatlerinin büyük bölümünü devlet ricalinin refakatinde gerçekleştirdi. Melek Ahmed Paşa, Defterdarzâde Mehmed Paşa, Köprülü Mehmed Paşa ve Kırımı Hanı gibi önemli isimlerle birlikte Osmanlı topraklarını ve komşu ülkeleri karış karış gezip gördü. Vezirlerin yanında imam, müezzin veya iç ağası olarak görev yaptı; elçilik ve haber götürme görevleriyle birçok yere gidip geldi.

Nazımla meşgul olan, musikiyle ilgilenen ve pek çok askeri harbe katılarak tehlikeler atlatan Çelebi, mizaçgir ve hayırsever kişiliği sayesinde birçok zorluktan kurtulmayı başardı. Vezirler arasındaki husumetleri tatlılıkla çözmeye çalışarak aralarını buldu. Hayatı boyunca hiç evlenmeyen Çelebi, elde ettiği tüm hediyeleri, paraları ve ganimetleri kız kardeşlerine harcadı. Ömrünün son demlerinde dahi seyahat etmekten vazgeçmeyen gezgin, 1685 yılından sonra Mısır'da hayatını kaybetti.

On Ciltlik Devasa Eser: Seyahatname

Kırk iki yıl boyunca Balkanlar'dan Orta Doğu'ya, Mısır'dan Kafkaslar'a kadar toplam 257 şehir gezen Evliya Çelebi, gördüklerini on ciltlik devasa eseri Seyahatname'de topladı. 1630'da İstanbul ile başlayan bu yazılı miras; Anadolu, Kafkaslar, Girit, Azerbaycan, Suriye, Filistin, Irak, İran, Rusya, Macaristan, Avusturya, Yunanistan, Hicaz, Mısır ve Sudan gibi geniş bir coğrafyayı kapsadı.

Seyahatname, gerçekçi gözlemleri yalın, duru ve yer yer fantastik bir anlatımla birleştiren benzersiz bir gezi kitabıdır. Halkın anlayabileceği bir dille kaleme alınan eserde bolca deyim ve halk etimolojisi yer alır. Türk kültür tarihi ve gezi edebiyatı açısından paha biçilmez bir hazine olan bu eser, asırlar sonra bile belgesellere ve dizi projelerine ilham kaynağı olmaya devam ediyor.

Bu yazı, Vikipedi'deki Evliya Çelebi maddesinden yararlanılarak derlenmiştir (CC BY-SA 4.0).