Orta çağ insanları modern tıbbi teknolojiye sahip olmadan birinin hayatını kaybedip kaybetmediğini nasıl belirliyordu? Lorris Chevalier, nabzın olmamasından cilt rengindeki değişikliklere kadar Orta çağ'da kabul edilen fiziksel ölüm belirtilerini ve ailelerin, ebelerin ile hekimlerin bu kararları nasıl verdiğini inceliyor.

Orta çağ'da bir kişinin ölü olup olmadığını belirlemek için kullanılan tek ve evrensel olarak tanımlanmış tıbbi bir test yoktu. Ölüme dair Orta çağ'daki fikirler, antik otoritelerden, özellikle Aristoteles'ten ve Galen'in tıbbi geleneğinden güçlü bir şekilde etkilenmişti. Yaşam, vücudun işleyişi yoluyla, özellikle de yaşamın merkezi ve vücudun hayati ısısının kaynağı olarak kabul edilen kalp aracılığıyla anlaşılıyordu. Beyin ve diğer organlar da yaşamın tıbbi olarak anlaşılmasında önemli rollere sahipti ancak kalp; yaşam, ölüm ve nabız tartışmalarında özellikle önemli kalmaya devam etti.

Bu durum, ölümün mutlaka tek ve spesifik bir muayeneyle tespit edilmediği anlamına geliyordu. Bunun yerine insanlar bir belirtiler kombinasyonunu arıyordu: nefes almanın veya nabzın olmaması, vücudun soğuması, cilt rengindeki değişiklikler, bilinç kaybı, hareketsizlik, göz ve ağızdaki değişiklikler ile diğer fiziksel belirtiler. On beşinci yüzyıl İtalyan kaynakları, hem sıradan insanların hem de tıp uygulayıcılarının bu belirtileri tanıyabildiğini gösteriyor.

Bu kaynaklar ayrıca ölümün belirlenmesinin kolektif bir yargı olabileceğini gösteriyor. Birçok vakada tanıklar, orada bulunan herkesin ölümün gerçekleştiği konusunda hemfikir olması nedeniyle kişinin ölü olduğunu belirtmiştir. Örneğin Siena'lı Bernardino'nun aziz ilan edilme sürecinde, ölümle ilgili yirmi dokuz vakanın on beşinde karar orada bulunan herkes tarafından verilmişti. Aile üyeleri, arkadaşlar, hekimler ve diğer tanıklar bedeni gözlemleyebilir ve durumunu yorumlayabilirdi.

Özellikle ilginç bir örnek, ağır hasta bir çocuk olan Johannes'in vakasıdır. Babası onu neredeyse ölü anlamına gelen quasi mortuus olarak tanımlarken; annesi onu ölü gibi anlamına gelen tamquam mortuus olarak değerlendirmiş, on sekiz yaşındaki ağabeyi ise ölmüştü anlamına gelen fuit mortuus ifadesini kullanmıştır. Bu üç tanık aynı çocuğu görmüştü ancak tam olarak aynı ifadeleri kullanmamışlardı. Bu durum, insanların ölüm eşiğinde olmak ile kesin olarak ölmüş olmak arasında ayrım yapabildiğini gösteriyor.

Bu nedenle ölümün tanınması büyük ölçüde deneyim ve gözleme dayanıyordu. Hekimlerin zor vakalarda önemli bir otoritesi olmasına rağmen, bir kişinin ölmüş olduğunu anlamak için mutlaka hekim olması gerekmiyordu. On beşinci yüzyıl İtalya'sından elde edilen kanıtlar, insanların ölümle ilişkilendirdiği birkaç tekrarlayan fiziksel belirtiyi ortaya koyuyor. Bu makale, Jyrki Nissi'nin araştırmalarından, özellikle de 15. Yüzyıl İtalya'sında Ölüm Belirtileri adlı çalışmasından yararlanmaktadır.

Nabız, vücutta hayatın kalıp kalmadığını belirlemenin önemli yollarından biriydi. Antik tıbbi düşünce kalbe büyük bir önem atfettiği için nabzın olmaması güçlü bir ölüm belirtisi olarak kabul edilebilirdi. Bununla birlikte kaynaklar, nabzın tek test olmak yerine genellikle diğer belirtilerle birlikte değerlendirildiğini göstermektedir.

Siena'lı Bernardino'nun sürecinde, ölümle ilgili yirmi dokuz vakanın dördünde nabzın olmadığı belirtilmektedir. Marche'lı James'in mucizelerinde bu durum on bir vakada olmak üzere daha da sık görülmektedir. Özellikle net bir örnek, düşen odun ve taşların çarpması sonucu yaralanan Jacoba'yı ilgilendirmektedir. Tanıklar onun yaklaşık çeyrek saattir ölü olduğunu söylemişti. Nabız bulamamışlar, nefes almayı fark etmemişler, gözlerin yukarı kaydığını ve uzuvların soğuk olduğunu görmüşlerdi. Dolayısıyla durumu yalnızca nabız üzerinden değil, aynı anda birkaç belirti aracılığıyla tanımlanmıştı.

Bir diğer örnek ise üç yaşında bir kız çocuğunu ilgilendirmektedir. Ellerinde veya ayaklarında nabzı bulunamadığı için ölü kabul edilmişti. Bu durum, bir Orta çağ tanığının birini fiziksel olarak nasıl muayene etmiş olabileceğini anlamak açısından özellikle faydalıdır: nabız mutlaka tek bir konumda aranmıyor, uç uzuvlarda da kontrol edilebiliyordu.

Yenidoğanlarla ilgili kaynaklar da nabız muayenesinden bahsetmektedir. Bucia adında bir ebe, elini çocuğun kalbinin yakınına koyarak yenidoğanı muayene etmişti. Başka bir vakada ise bakıcı Anthonia, bebekin boğazında ve uzuvlarında nabız bulmaya çalışmıştı. Herhangi bir nabız bulamamıştı, bebek nefes almıyordu ve uzuvları soğuktu.

Bu örnekler, nabzın olmamasının sadece teorik bir tıbbi kavram olmadığını göstermektedir. İnsanlar gerçekten bedene dokunuyor ve dolaşımın kanıtlarını arıyordu.

Nefes almak bir diğer önemli yaşam belirtisiydi. Artık nefes aldığı görülmeyen bir kişi ölü kabul edilebilirdi ancak kaynaklar Orta çağ tanıklarının her zaman nefes alma ve nabzı tam olarak aynı test olarak ele aldığını göstermemektedir. İkisi ayrı ayrı bahsedilebiliyordu ve bu durum her ikisinin de yaşam belirtisi olarak kabul edildiğini gösteriyordu.

Bernardino materyalinde nefes alma sekiz vakada geçerken, Marche'lı James'in mucizeleri bu konuyu da içermektedir.